رفتن به محتوای اصلی
چهارشنبه ۲۷ شهریور ۱۳۹۸
.

دسته بندی اخبار

دسته بندی عمومی

واکاوی مفهوم جنگ رسانه‌ای در بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی

پاپسا گزارش می‌دهد

واکاوی مفهوم جنگ رسانه‌ای در بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی

درصورتی‌که بخواهیم حضور موفقی در زمینه جنگ رسانه‌ای داشته باشیم، باید پیش از آن، به نگارش موفقیت‌آمیز یک راهبرد رسانه‌ای فکر کنیم؛ چرا که ازلحاظ هزینه و عده، قطعاً ما نمی‌توانیم با غول‌های رسانه‌ای در جهان، رقابت کنیم و تنها چیزی که می‌تواند ما را در این میدان پیروز کند، داشتن راهبردی مشخص و منظم خواهد بود.

رسانه‌ها، ابزار انتقال مفهوم در دنیا هستند و در همه برهه‌های مختلف تاریخ بشری، انواع مختلفی از رسانه، توسط انسان‌ها به کار گرفته شده‌اند. آخرین نسل از رسانه که امروزه کاربرد گسترده‌ای در زندگی انسان‌ها دارند، رسانه‌های اجتماعی هستند که در اصطلاح عمومی جامعه، از آن‌ها با نام شبکه‌های اجتماعی نیز یاد می‌کنند.

به‌عبارت‌دیگر، شبکه‌های اجتماعی در روزگار امروز، تنها نقش انتقال پیام یا مدیا بین دو نفر یا گروه خاصی از مردم را ندارند و برای انتقال گسترده مفاهیم و تأثیرگذاری بر اذهان مورداستفاده قرار می‌گیرند. به تعبیر بسیاری از کارشناسان، امروزه رسانه‌ها و خصوصاً رسانه‌های اجتماعی، به ابزاری برای برتری‌جویی انسان‌ها بر یکدیگر و به‌بیان‌دیگر، جنگ بین اقشار مختلف بشر تبدیل شده‌اند. رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی)، بارها در سخنان خود، به موضوع جنگ بین رسانه‌ها در دنیا و تلاش برای تسلط بیگانگان بر افکار مردم از طریق رسانه‌ها اشاره‌کرده و خواستار توجه مردم و مسئولین کشور به این موضوع بسیار مهم شده‌اند.

هدف جنگ رسانه‌ای، تأثیرگذاری بر مردم و قدرت تصمیم‌گیری مسئولین است

اگر بخواهیم با توجه به نکات مدنظر رهبر معظم انقلاب اسلامی در زمینه جنگ رسانه‌ای، به مؤلفه‌های مختلف این جنگ اشاره‌کنیم، می‌توان از وجود دو جبهه‌ی متقابل در جنگ، استفاده از رسانه‌ها به‌عنوان ابزار جنگ علیه حریف، مخاطب قرار دادن احساس و ادراک مردم و مسئولان طرف مقابل، بازنمایی واقعیت یا واقعیت سازی در ارائه‌ی تصویر دلخواه از خود و دیگری، هدف غایی تأثیر بر تصمیم‌گیری و رفتار مردم و مسئولان طرف مقابل، تعیین راهبردها و خط‌مشی‌ها توسط سیاستمداران، نظامیان و دستگاه‌های امنیتی، آمیختگی هنر و سیاست و استفاده از ظرافت‌های هنری و فن‌های تأثیرگذاری در ابلاغ پیام‌های باطناً سیاسی یادکرد.

به‌عبارت‌دیگر، به‌کارگیری رسانه‌ها به‌عنوان ابزاری جهت تأثیرگذاری بر احساس و ادراک مردم و مسئولان جبهه‌ی مقابل، مطابق اهداف مدنظر خویش برای تصویرسازی از خود و جبهه‌ی مقابل، به‌وسیله‌ی فعالیت هنرمندان و اصحاب رسانه و راهبری و خط‌مشی‌گذاری سیاست‌مداران، نظامیان و دستگاه‌های امنیتی و با هدف نهایی تأثیرگذاری بر تصمیم‌گیری و رفتار مخاطبان در چارچوب نظام ارزشی و هنجاری حق یا باطل را می‌توان به‌عنوان جنگ رسانه‌ای نام‌گذاری کرد. البته به این نکته نیز باید اشاره کرد که رهبر انقلاب، غیر از ترکیب واژگانی «جنگ رسانه‌ای»، مواردی همچون «جنگ نرم»، «جنگ روانی»، «تبلیغات دشمن» و امثال این موارد را نیز مکرراً در سخنان خود به کار برده‌اند.

جمهوری اسلامی ایران طی سال‌های پس از انقلاب، تلاش کرده است با ایجاد و تقویت رسانه‌های داخلی و برون‌مرزی متعدد، در گردونه رقابت و نبرد رسانه‌ای موجود در جهان باقی بماند. یکی از اصلی‌ترین جریانات رسانه‌ای در این جبهه، صداوسیما است. رهبر معظم انقلاب اسلامی در سخنانی، در مورد جایگاه رسانه ملی در نبرد رسانه‌ای موجود در جهان می‌فرمایند:

«مسئله‌ی اصلی این است که ما جایگاه کشور و نظام جمهوری اسلامی را در جغرافیای بشری عالم بشناسیم و ببینیم در جبهه‌بندی‌های بسیار وسیع و متنوع و پیچیده‌ای که در دنیا وجود دارد، ما کجا قرار داریم. وقتی به این نکته توجه شد، نقش رسانه‌ی ملی در این مجموعه، بیشتر بارز و آشکار خواهد شد.»

به‌عبارت‌دیگر، ایشان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران را، یکی از نقاط اصلی تقابل ایران با دنیای غرب در زمینه جنگ رسانه‌ای قلمداد کرده و می‌گویند برای اینکه بتوان مدیریت درستی بر این سازمان مهم در کشور داشت، باید به جایگاه جمهوری اسلامی ایران در جهان و جغرافیای بشری نگریست و تنها در این صورت است که می‌توان به تحلیل درستی در این زمینه دست پیدا کرد.

یکی دیگر از مسائلی که در مقاله مذکور به آن پرداخته شده است، موضوع تلاش کشورها برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی خود، با تکیه‌بر رسانه‌ها، از دیدگاه رهبر انقلاب است. در این بخش از این مقاله آمده است:

«امروز جنگ دنیا، جنگ رسانه‌هاست. پیشرفت کارها و سیاست‌های بین‌المللی دستگاه‌های مختلف و جبهه‌های گوناگون، به‌وسیله‌ی تبلیغ، خبرسازی، مفهوم‌سازی و تبیین‌های درست و نادرست – یعنی راست و دروغ – دارد انجام می‌گیرد. تبلیغات، هم قبل از یک حرکت نظامی و اقتصادی، هم دراثنای آن، هم بعدازآن، نیاز وافر دستگاه‌هایی است که می‌خواهند در دنیا فعال باشند؛ لذا سرمایه‌گذاری هم می‌کنند، فکر هم مصرف می‌کنند و دانش هم به کار می‌برند، برای این‌که بتوانند این را گسترش دهند.»

شورای راهبردی روابط خارجی، در این زمینه می‌نویسد که بنابراین به‌عنوان اولین و شاید مهم‌ترین نکته برای شناخت درست جنگ رسانه‌ای، باید ابتدا تحلیل کلانی از شرایط جهان و پازل کلی جبهه‌بندی‌های دنیا داشت و سپس نقش و جایگاه جنگ رسانه‌ای را تبیین کرد.

به‌بیان‌دیگر تا زمانی که اوضاع کلی جهان بشری و جبهه‌گیری دولت‌ها و جناح‌های مختلف سیاسی در برابر دنیا را نشناسیم، نمی‌توانیم به ابعاد مختلف جنگ رسانه‌ای پی ببریم. طبیعتاً کسی که جنگ رسانه‌ای را نشناسد، نمی‌تواند برای مقابله با آن برنامه‌ریزی درست و به‌موقع داشته باشد.

اعتقاد به اصل وجود جنگ رسانه‌ای و دو جبهه‌ی جنگ

یکی دیگر از بخش‌هایی که رهبر معظم انقلاب اسلامی در سخنان خود همواره بر آن تأکیددارند، اعتقاد به وجود اصل جنگ و لزوم برنامه‌ریزی برای شرایط جنگی در زمینه‌های مختلف، خصوصاً دنیای رسانه‌ای است. به اعتقاد ایشان، متأسفانه باور نداشتن شرایط جنگی، مهم‌ترین دلیل نداشتن برنامه‌ریزی مشخص، برای ایستادگی در برابر تهدیدات است. در ادامه یادداشت مذکور، به بخشی از سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامی، در این زمینه اشاره‌شده و آمده است:

«حال شما ببینید که در وضع کنونی و با این جغرافیای فرهنگی و سیاسی و نظامی و اقتصادی موجود دنیا، چنین کشوری با این اهداف و با این موقعیت و جایگاهی که برای خود انتخاب کرده، در این جنگ رسانه‌ای چه موضعی دارد. طبیعی است که ما موردتهاجم باشیم؛ یعنی هیچ شبهه‌ای نباید به ذهن راه بیابد در این‌که ما یکی از اهداف اصلی و اوّلی تهاجم رسانه‌ای هستیم.»

نکته مهم و قابل‌تأملی که در این زمینه به آن اشاره شده است، جدی نگرفتن جنگ رسانه‌ای، از سوی برخی افراد در جامعه است. کسانی که از اساس وجود چنین تقابلی در عرصه‌ی رسانه را قبول ندارند و تهمت توهم توطئه را مطرح می‌کنند.

 تذکر چندباره‌ی ایشان بر اصل وجود چنین جنگی نشان‌دهنده‌ی غفلت و فراموشی این مسئله و لزوم یادآوری آن است. هرچند که در برخی موارد، اقدامات رسانه‌ای طرف مقابل بسیار ظریف و غیر محسوس است اما وجود آثار رسانه‌ای قابل‌توجهی که به‌طور مستقیم و صریح علیه فرهنگ و ارزش‌های ایرانی اسلامی ساخته می‌شود، جایی برای شک و شبهه در اصل وجود این مسئله نمی‌گذارد.

جنگ رسانه‌ای، جنگی اجتناب‌ناپذیر است که درگیر شدن در آن، محتوم است

شورای راهبردی روابط خارجی در قسمت دیگری از یادداشت خود، به موضوع اجتناب‌ناپذیر بودن جنگ رسانه‌ای اشاره می‌کند. رهبر معظم انقلاب در یکی از دیدارهای خود با مسئولان صداوسیما به یک اصل کلی در خصوص اجتناب‌ناپذیر بودن جنگ رسانه‌ای اشاره می‌کنند و می‌فرمایند: «هر ملتی به‌تناسب موقعیت و هدف‌ها و همت‌های بلند یا کوتاهی که دارد، در این جنگ [فرهنگی و رسانه‌ای] به نحوی درگیر می‌شود.» بررسی رویدادهای اخیر منطقه، نمونه‌های متنوعی از این رویداد را به‌کرات به ما نشان می‌دهد.

بنابراین ساده‌لوحانه است اگر فرد یا جریانی تصور کنند اگر ملتی کاری با دیگری نداشته باشد، دیگران هم با آن کاری ندارند. رهبر معظم انقلاب اسلامی، در بخش دیگری از صحبت‌های خود در همایش بین‌المللی رسانه‌های جهان اسلام در حمایت از انتفاضه فلسطین، تمام رسانه‌های جهان اسلام و جهان عرب را مخاطب قرار می‌دهند و اجتناب‌ناپذیر بودن جنگ رسانه‌ای و لزوم مسئولیت‌پذیری آن‌ها را گوشزد می‌کنند: «سیستم رسانه‌ای اسلام و سیستم رسانه‌ای عرب باید طوری رفتار کند که معنایش این نباشد که از معرکه دور است. شما وسط میدانید؛ چه بخواهید و چه نخواهید. »

جنگ رسانه‌ای، جنگ ارائه‌ی تصویر خود و دیگری است

یکی از مهم‌ترین کاربردهای رسانه‌ای و استفاده از آن برای جنگ رسانه‌ای، ارائه تصویر دلخواه از خود و دیگران به ملت‌ها و دلت های دیگر است. در حقیقت، عده‌ای به دنبال آن هستند تا با به‌کارگیری جنگ رسانه‌ای، تصور غلط و باطلی را از خود ارائه دهند که با واقعیت‌ها متفاوت است. در مقابل، عده‌ای نیز تلاش می‌کنند تا با استفاده از همین رسانه، تصورات غلطی که نسبت به یک کشور یا ملت وجود دارد را با واقعیت‌ها جابه‌جا نماید.

به تعبیری، جنگ رسانه‌ای «به‌کارگیری رسانه‌ها به‌عنوان ابزاری جهت تأثیرگذاری بر احساس و ادراک مردم و مسئولان جبهه‌ی مقابل، مطابق اهداف مدنظر خویش برای تصویرسازی از خود و جبهه‌ی مقابل» است و «تصویرسازی» یکی از محورهای اصلی این مفهوم است.

رهبر معظم انقلاب، در تبیین وظایف و مسئولیت‌های رسانه‌های جهان اسلام در قضیه‌ی فلسطین و تغییر دادن تصوری که مردم دنیا از اشغال گری اسرائیل در ذهن خود دارند، به تصویرسازی امپراتوری رسانه‌ای صهیونیستی از خود و تصویرسازی آن‌ها علیه مردم فلسطین اشاره می‌کنند و می‌فرمایند: «امروز در دنیا رسانه‌های صهیونیستی تجاوزهای مکرّر و همه‌روزه اسرائیل را به‌صورت گذرا مطرح می‌کنند. اگر می‌توانستند همین را هم مطرح نکنند، نمی‌کردند؛ منتها مصالح رسانه‌ای آن‌ها ایجاب می‌کند که مطرح کنند؛ ولی خیلی گذرا، خیلی سطحی، خیلی ناقص و گزینشی؛ اما عملیات فلسطینی‌ها را که دفاع از وجود و شرف و میهن و سرزمینشان است، طوری منعکس می‌کنند که گویا اسرائیل مظلوم است! مظلوم واقعی را که ملت فلسطین است، تروریست و جنایتکار جلوه می‌دهند؛ اما متجاوزِ سفّاکِ جنایتکار را مظلوم نشان می‌دهند. امروز رسانه‌های دنیا این کار را می‌کنند.»

حضرت آیت‌الله امام خامنه‌ای، در بخش دیگری از صحبت‌های خود در این زمینه، به راهبرد اصلی اسرائیلی‌ها در جنگ رسانه‌ای اشاره‌کرده و می‌گویند: «صهیونیست‌ها از اوّلِ کار، یک شگرد تبلیغی را انتخاب کردند که بسیار مهم و تعیین‌کننده بود و تا امروز تأثیرگذار بوده است؛ آن شگرد تبلیغی عبارت است از مظلوم‌نمایی.»

بیان هولوکاست و اصرار به یهودی‌ستیزی از نمونه‌های بارز این راهبرد است. حتی برخی کارشناسان، به این موضوع نیز اشاره می‌کند که این جنگ رسانه‌ای اسرائیلی‌ها، در سرود ملی آن‌ها نیز به چشم می‌خورد و آن‌ها با انتخاب لحنی آرام در سرود ملی‌شان، به دنبال القای حس مظلومیت و ستم دیده بودن، به مردم و کشورهای مختلف جهان هستند؛ چیزی که از واقعیت‌ها فرسنگ‌ها فاصله دارد.

سلاح رسانه، حتی از بمب اتم هم مؤثرتر است

به باور بسیاری از کارشناسان، رسانه اگر در جای درست خود و در موقعیت مناسب و همچنین با راهبرد مناسب به کار بسته شود، تأثیراتی به‌مراتب بالاتر از سلاح‌های نظامی خواهد داشت. از سوی دیگر، ماندگاری تأثیر آن نیز بسیار بیشتر است.

رهبر معظم انقلاب در این زمینه می‌فرمایند: «امروز مهم‌ترین ابزار جنگ بین قدرت‌ها در دنیا رسانه است و امروز حتی قدرت‌های بزرگ هم با رسانه‌ها دارند کار می‌کنند. امروز تأثیر رسانه‌ها و تلویزیون‌ها و هنرها و این شبکه‌های عظیم اطلاع‌رسانیِ اینترنتی و… از سلاح و از موشک و از بمب اتم بیشتر است. امروز دنیا، یک چنین دنیایی است.» همچنین ایشان در بحبوحه‌ی ایام فتنه‌ی سال ۸۸ می‌فرمایند: «امروز مؤثرترین سلاح بین‌المللی علیه دشمنان و مخالفین، سلاح تبلیغات و سلاح ارتباطات رسانه‌ای است.»

مهم‌ترین موضوعی که می‌توان از بیانات رهبر معظم انقلاب برداشت کرد، این است که ایشان، عمیقاً به این موضوع باور دارند که رسانه، یک سلاح است و باید به‌مثابه یک ابزار جنگی به آن نگریست. ثانیاً این سلاح، «مهم‌ترین» سلاح است. علت مهم‌ترین بودن سلاح رسانه به شرایط زمانه برمی‌گردد. گسترش رسانه‌های گوناگون و اهمیت تعیین‌کننده‌ی افکار عمومی جهان، بازی قدرت‌ها را به زمین رسانه‌ها کشانده است؛ به‌طوری‌که حتی قدرتمندترین ارتش‌ها و ثروتمندترین کشورها بی‌نیاز از توجیه افکار عمومی خود و جهان برای فعالیت‌های خود نیستند.

فراگیری سلاح رسانه، صحنه میدان نبرد را تغییر داده است

همه امروزه بر این باورند که میدان نبرد، از تسلیحات نظامی، به میدان نبرد رسانه‌ای تغییر کرده است. با بررسی و دقتی حتی مختصر در رسانه‌های بزرگ و معتبر جهانی، به‌راحتی می‌توان به این موضوع پی برد که تمام این رسانه‌ها، از سوی یک خط فکر و جریان اصلی حمایت و پشتیبانی می‌شوند و سرمایه‌گذاری‌های کلانی نیز در این زمینه، از سوی لابی‌های ثروت و قدرت انجام می‌شود. رهبر معظم انقلاب بیان می‌دارند که علت تغییر صحنه‌ی اصلی تقابل‌ها از میدان نظامی به میدان رسانه‌ای، «فراگیری وسایل رسانه‌ای» است. ایشان در سخنانی در این زمینه می‌فرمایند: «امروز دنیا برمدار جنگ تبلیغاتی و رسانه‌ای و درواقع برمدار جنگ جبهه‌های خبری و دستگاه‌های تولیدکننده‌ی پیام می‌گردد. نه این‌که درگذشته، جهانگیران و جهان خواران از نقش پیام و تبلیغ غافل بودند؛ آن‌وقت هم توجّه بود و اقدام می‌شد؛ اما امروز امکانات فراوان شده و پیشرفتِ دانش در این زمینه کارهای شگفت‌آور و حیرت‌انگیزی انجام می‌دهد.»

جنگ رسانه‌ای، قادر به تغییر معادلات صحنه‌ی واقعی نبرد است

یکی از بخش‌های اصلی هر نبردی از دیرباز، انجام عملیات روانی و تأثیرگذاری بر دشمن است. طی سال‌های نه‌چندان دور که بستر اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، نفوذ و گسترش چندانی در جهان نداشتند، کشورها از روش‌هایی نظیر پخش کردن اعلامیه‌های کاغذی از طریق هوا یا مواردی نظیر بلندگو و اقدامات این‌چنینی استفاده می‌کردند. با پیشرفت فناوری و فراگیری علومی نظیر هک، ایجاد اختلال و نفوذ به سیستم‌های اطلاع‌رسانی و خبردهی در زمان جنگ، نظیر بی‌سیم و مواردی ازاین‌دست، در دستور کار قرار گرفت و امروزه، شبکه‌های اجتماعی و دنیای سایبری، این وظیفه را بر عهده‌دارند.

به‌عبارت‌دیگر، دشمن در کنار به‌کارگیری تسلیحات نظامی، قبل، حین و بعد از وقوع یک درگیری، از ابزار شبکه‌های اجتماعی، برای تأثیرگذاری بر دشمنان و پیگیری اهداف و سیاست‌های خود، استفاده می‌کنند. اگرچه ظاهراً رسانه بیشتر در فضای انتزاعی عمل می‌کند اما تأثیرات آن تا عالم واقع نیز امتداد دارد. جنگ رسانه‌ای نیز در فضای انتزاع شروع رخ می‌دهد و این صحنه‌ی جنگ می‌تواند صحنه‌ی واقعی معادلات را تغییر دهد. رهبر معظم انقلاب، سال‌ها پیش در این زمینه با ذکر مثالی از صحنه‌ی نبرد عراق به این نکته اشاره می‌فرمایند: «امروز در صحنه‌ی عراق، اگر مقاومت عظیمی از سوی مردم در مقابل تهاجم امریکا صورت گیرد، احتمال کامیابی امریکا در حمله‌ی محتملش به عراق خیلی پایین می‌آید. حالا اگر آمدند و با انواع و اقسام پیام‌ها به مردم عراق القا کردند که ما نظر سوئی نسبت به شما نداریم؛ ما می‌خواهیم شما را نجات دهیم و این پیام جا افتاد، شما ببینید که صحنه چقدر تغییر پیدا می‌کند.»

با تأملی در سخنان رهبر انقلاب، می‌توان به این نکته نیز پی برد که حتی ایالات‌متحده آمریکا، به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده سلاح در جهان، برای پیروزی در نبردهای خود، صرفاً به توان نظامی و تسلیحاتی خودش اکتفا نکرده و به نبردهای رسانه‌ای، نگاه ویژه‌ای دارد.

تنها راه پیروزی ما در شرایط کنونی، جدی گرفتن موضوع نبرد رسانه‌ای در کنار مقاومت است

گرچه بررسی موضوع نبردهای رسانه‌ای در بیانات و فرمایشات مقام معظم رهبری، به زمان و فضای بیشتری نیاز دارد اما با بررسی همین مقدار اندک، می‌توان به‌راحتی به عمق و ژرفای اهمیت این موضوع در روابط بین‌المللی پی برد. به تعبیری، کشوری در روزگار امروز، می‌تواند موفق‌تر در عرصه سیاست بین‌الملل عمل نماید که رسانه‌های پرنفوذتری داشته باشد و بتواند از روش‌های گوناگون، بر قلب و روح و روان مردم جهان تأثیر بگذارد.

متأسفانه در دنیای امروز، شاهد آن هستیم که دشمنان و جریان استکباری و استعماری جهان، جریان رسانه‌ای غالب را در اختیار گرفته و در حال بهره‌برداری از آن است. نمونه استفاده نابه جا و منفور از این سیستم رسانه‌ای بین‌المللی را در موضوعاتی چون جنایات سعودی‌ها در یمن و از سوی دیگر، قتل جمال خاشقچی شاهد هستیم. قتل سیاستمداری چون خاشقچی، به دلیل اینکه جریان رسانه‌ای غرب به دنبال بهره‌برداری سیاسی از آن است، به‌شدت در دنیا پررنگ می‌شود و این در حالی است که قتل ده‌ها زن و کودک مظلوم یمنی، آن‌هم به فجیع‌ترین وضع ممکن، در سکوت رسانه‌ای قرار می‌گیرد و این، تعبیر عینی جنگ رسانه‌ای است.

درنهایت می‌توان گفت، درصورتی‌که بخواهیم حضور موفقی در زمینه این جنگ رسانه‌ای داشته باشیم، باید پیش از آن، به نگارش موفقیت‌آمیز یک راهبرد رسانه‌ای فکر کنیم؛ چرا که ازلحاظ هزینه و عده، قطعاً ما نمی‌توانیم با غول‌های رسانه‌ای در جهان، رقابت کنیم و تنها چیزی که می‌تواند ما را در این میدان پیروز کند، داشتن راهبردی مشخص و منظم خواهد بود.

۴۹