رفتن به محتوای اصلی
یکشنبه ۲۵ آذر ۱۳۹۷
.

دسته بندی اخبار

دسته بندی عمومی

چشم‌انداز هوشمندسازی در آینده صنعت ایران

پاپسا گزارش می‌دهد

چشم‌انداز هوشمندسازی در آینده صنعت ایران

از زمان پیدایش نخستین تجمع‌های انسانی و شهرها بر روی زمین، بشر به‌صورت پیوسته در تلاش است از تازه‌ترین دستاوردهای خود برای مدیریت بهتر محل زندگی بهره ببرد. این خواسته‌ی انسان‌ها با اختراع رایانه‌ها و اینترنت به‌صورت کلی دگرگون شد. در حال حاضر تصور زندگی بدون وجود فضای مجازی غیرممکن به نظر می‌رسد؛ زیرا مردم را در خود غرق کرده و وابستگی شدیدی به وجود آورده است.

از طرفی با ورود به عصر دیجیتال، مفهوم شهر هوشمند نیز به وجود آمد. تاکنون تعریف دقیقی برای شهرهای هوشمند ارائه نشده است؛ اما بر اساس آخرین نظریه‌ها، به شهری گفته می‌شود که تکامل آن بر پایه فناوری اطلاعات و ارتباطات، دارای ۶ معیار مختلف حکمرانی، شهروند، محیط و محل زندگی، اقتصاد، حمل‌ونقل و انرژی هوشمند باشد.

در شهرهای هوشمند از حسگرها، ابزارهای اینترنت اشیا و بسیاری دیگر از سامانه‌ها، برای جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل اطلاعات به‌منظور بهینه‌سازی مصرف و مدیریت منابع شهری استفاده می‌شود. برای مثال می‌توان به مدیریت بهتر سامانه‌های ترافیکی، تصفیه‌خانه، زیرساخت‌های انرژی و بهداشت و درمان اشاره کرد.

زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات این نوع شهرها، به ابزارهایی مانند تلفن هوشمند، خودروها و ترموستات‌ها اجازه می‌دهند، به زیرساخت‌های شهری مانند، چراغ راهنمایی، سیستم پارکینگ یا شبکه‌ی برق متصل شوند تا بدون نیاز به دخالت انسان، به برنامه‌ریزی برای مدیریت فعالیت‌های خودشان بپردازند.

 البته شهرهای الکترونیک و هوشمند را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت. شهر الکترونیکی بر زیرساخت و دستگاه‌های ارتباطی متمرکز است، درحالی‌که در شهر هوشمند زیرساخت‌ها ایجادشده‌اند و خدمات ارائه می‌شوند.

به‌عنوان‌مثال می‌توان به یکی از شهرهای درحال‌توسعه‌ی هند به نام هوبلی (Hubli) اشاره کرد. در این شهر مشکل آب وجود دارد؛ اما با هوشمند سازی سامانه‌های شهری، امکانی فراهم شد تا مردم در زمانی که آب تمیز در دسترس قرار گرفت، مطلع شده و اقدام به ذخیره‌سازی کنند.

برای نمونه‌ای دیگر می‌توان به شهر بوستون آمریکا اشاره کرد. در این شهر مردم قادر هستند از طریق یک برنامه، مشکلاتی مانند انباشته شدن زباله در یک منطقه‌ی خاص را با گرفتن عکس توسط تلفن هوشمند گزارش دهند. در مقابل کارگران شهرداری بعد از رفع مشکل از منطقه عکس گرفته و در برنامه ارسال می‌کنند تا ساکنان شهر از برطرف شده آن، مطلع شوند.

با توجه به مسائل یادشده، هوشمند سازی کشور، یک مسئله‌ی ضروری به‌حساب می‌آید. سؤالی که مطرح می‌شود این است که تاکنون چه اقداماتی در این زمینه انجام‌شده است و چه زیرساخت‌هایی هوشمند شده‌اند؟ چشم‌انداز آینده‌ی ایران در این زمینه چگونه است؟

زیرساخت‌های هوشمند در ایران:

در ایران، شرکت‌های خصوصی و دولتی مختلفی از چند سال گذشته سعی در هوشمند سازی حوزه‌های تحت نظر و اداره خود، کرده‌اند که در ادامه به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌شود.

فهام:

زیرساخت‌های انرژی یکی از حیاتی‌ترین سامانه‌های هر کشوری به حساب می‌آیند. از طرفی الگوی مصرف مشترکان می‌تواند روی توزیع آن در سراسر منطقه تأثیرگذار باشد. در راستای تحقق اهداف صنعت برق ایران، طرح ملی فراسامانه هوشمند اندازه‌گیری و مدیریت انرژی (فهام) راه‌اندازی شد. این اقدام به‌منظور هوشمند سازی شبکه‌ی انرژی کشور صورت گرفت. این سامانه با توجه به نیازمندی‌های وزارت نیرو و نفت راه‌اندازی گردید.

شبکه هوشمند برق، ترکیبی از شبکه الکتریکی، شبکه ارتباطی، نرم‏افزار و سخت‏افزار برای اندازه‏گیری، مانیتورینگ، کنترل و مدیریت تولید، توزیع، ذخیره و مصرف انرژی الکتریکی است. هوشمند سازی باعث کاهش تلفات و مصرف انرژی،  هزینه، نیروی انسانی و افزایش قابلیت اطمینان، افزایش نظارت بر شبکه برق و از بین رفتن امکان کلاه‌برداری، می‏‌شود.

در طرح مذکور از کنتورهای مجهز به سیم‌کارت بهره گرفته می‌شود تا جریان دوطرفه اطلاعات برای خواندن یا به‌روزرسانی سامانه‌ها برقرار شود. همچنین در تابستان سال ۹۷ گزارشی از صداوسیما پخش شد که مرکز فرمانی را با قابلیت نظارت روی مصرف انرژی همه‌ی مشترکین، به‌صورت آنلاین به نمایش گذاشت.

سپهتن:

ازجمله سامانه‌های حمل‌ونقل هوشمند راه‌اندازی شده در ایران، می‌توان به تاکسیران‌های اینترنتی مانند تپسی اشاره کرد. همچنین شرکت ایرانی اوبار، از طریق برنامه‌ای موبایلی به صاحبان بار و رانندگان اجازه می‌دهد بدون واسطه با یکدیگر ارتباط برقرار کرده از وضعیت سلامت و محل بار خود به‌صورت آنلاین و از طریق ماهواره با خبر شوند.

به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های مهم هوشمند در صنعت حمل‌ونقل کشور، می‌توان از سامانه پایش هوشمند تردد ناوگان حمل‌ونقل جاده‏ای کشور (سپهتن) نام برد. سپهتن با همکاری پلیس راهور ناجا، سازمان راهداری و حمل‏ونقل جاده‏ای و همراه اول درحال‌توسعه است. در سامانه‌ی پایش هوشمند مذکور، دوربین‌های کنترل سرعت، تابلوهای هشدار، ابزارهای تردد شمار و کنترل ترافیک به‌صورت هوشمند مدیریت می‌شوند.

تاکنون بخشی از اهداف سپهتن پیاده‌سازی شده است؛ اما هدف نهایی سامانه موردنظر، نصب یک دستگاه روی انواع وسایل نقلیه است. درنتیجه بین سیستم و خودروها، ارتباطی پایدار تشکیل می‌شود. ازجمله مزایای این دستاورد، امکان ردیابی محل و سرعت دقیق وسایل، از طریق ردیابی ماهواره‌ای تعبیه‌شده در دستگاه است.

از طرفی، هر خودرویی که ابزار مذکور روی آن قرار گیرد، بدون استفاده از گواهینامه‌ی صاحب آن، باز نخواهد شد؛ زیرا ابتدا باید به‌صورت آنلاین با پایگاه داده‌ی پلیس راهور ارتباط برقرار کرده و مجوز استفاده از آن تأیید شود. با کمک سپهتن، صاحبان و سازندگان خودرو می‌توانند در هرلحظه همه‌ی اطلاعات مربوط به دارایی خود را مشاهده و مدیریت کنند.

هوشمند سازی کنتورهای گاز:

صنعت تولید و انتقال گاز، یکی دیگر از صنایعی است که در سال‌های گذشته، در کشور ما، به سمت بهره‌گیری از فناوری‌های هوشمند، حرکت کرده است. یکی از مزایای هوشمند سازی خطوط تولید و انتقال گاز، نظارت بهتر روی گاز مصرفی و جلوگیری از هدر رفت آن است.

 به همین دلیل، شرکت ملی گاز ایران و شرکت مخابراتی همراه اول، در سال ۱۳۹۵ به‌منظور انتقال کنتورهای گاز به بستر اینترنت اشیا و هوشمند سازی آن‌ها، تفاهم‌نامه‌ی همکاری امضا کردند. این سامانه در تیرماه ۱۳۹۶ با موفقیت مورد آزمایش قرار گرفت.

کشاورزی دیجیتالی:

کشور ایران از سال‌های قبل با بحران کم‌آبی مواجه است. برای رفع این مسئله و حفظ منابع باقی‌مانده آب، تاکنون راه‌کارهای بسیار متنوعی مانند افزایش فرهنگ استفاده از آب، انجام شده است. باوجوداین، به علت قدیمی یا سنتی بودن بسیاری از سامانه‌های آبیاری و کشاورزی در کشور، حجم عظیمی از آب مصرفی به این کار اختصاص می‌یابد و در حقیقت، هدر رفت آب در بخش کشاورزی، چالش‌های عمده‌ای را، پیش روی مدیران کشور قرار داده است.

بروز تنش‌های آبی در بخش‌های مختلف کشور، نتیجه بهره‌گیری نابه جا از منابع آبی و استفاده از نیروی انسانی بی‌تجربه و کم‌تجربه است. به باور بسیاری از کارشناسان، بهره‌گیری از تجهیزات هوشمند، سبب می‌شود تا مصرف آب قابل شرب در کشاورزی، به میزان قابل‌توجهی، کاهش پیدا کند.

به‌تازگی، محمدجواد آذری جهرمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، از تلاش برای دیجیتالی شدن ۲۰ درصد از صنعت کشاورزی کشور، به‌منظور رفع چالش‌های آبی، در ۴ سال آینده، خبر داد. به اعتقاد وی، با انجام این کار، ضمن افزایش میزان محصولات تولیدی، مصرف آب نیز، کاهش خواهد داشت.

گسترش ارتباطات:

یکی از ملاک‌های داشتن شهرهای هوشمند، دسترسی آسان و راحت، به اینترنت پرسرعت است. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، از مدت‌ها قبل در تلاش است از طریق اقدامات مختلف، پوشش سراسری اینترنت و آنتن‌های مخابراتی را فراهم کند.

دفتر بررسی‌های اقتصادی وزارت ارتباطات، آخرین آمار شاخص‌های مهم بخش ICT تا پایان سال ۹۶ را منتشر کرد که بر مبنای آن، ضریب نفوذ موبایل در کشور ۱۱۰ درصد است و ۵۳ میلیون نفر با موبایل به اینترنت وصل می‌شوند. این در حالی است که تا پایان سال ۹۵ ضریب نفوذ موبایل در کشور ۱۰۴ درصد بود و ۳۳ میلیون نفر کاربر اینترنت موبایل بودند.

از نظر شاخص باند پهن تا پایان سال ۹۶ شمار مشترکان پهن باند سیار به ۵۳ میلیون و ۲۴۴ هزار و ۴۵۴ مشترک و شمار مشترک پهن باند ثابت به ۱۱ میلیون و ۷۲۲ هزار و ۷۰۲ مشترک رسید؛ به این معنی که بیش از ۵۳ میلیون ایرانی از اینترنت موبایل استفاده می‌کنند و بیش از ۱۱ میلیون کاربر از اینترنت ثابت تحت پوشش یکی از فناوری‌های ADSL، فیبر نوری و TD LTE هستند. مقایسه مشترکان باند پهن در کشور نسبت به مدت مشابه حاکی از آن است که در سال ۹۵ شمار مشترکان اینترنت موبایل باند پهن ۳۳ میلیون و ۲۴۶ هزار و ۶۹ نفر بوده و تعداد مشترکان اینترنت باند پهن ثابت حدود ۹ میلیون و ۴۰۸ هزار و ۲۳ مشترک گزارش‌شده که به معنای افزایش شمار مشترکان این فناوری است.

معاملات زمین و املاک هوشمند:

در حال حاضر وبگاه‌ها و اپلیکیشن‌های متعددی در جهت معرفی خانه‌ها، شرایط فروش و اجرای آن‌ها به متقاضیان به وجود آمده است.

برای مثال می‌تواند به سامانه هوشمند املاک کشور با نام «کیلید» اشاره کرد که از هوش مصنوعی بهره می‌برد.  ارزیابی هوشمند قیمت خانه یکی از امکانات منحصربه‌فرد این بستر است. با کمک «سیستم ارزیابی هوشمند قیمت املاک» کاربران قادر خواهند بود تنها با واردکردن کد پستی ۱۰ رقمی، قیمت هر ملک را بر اساس ویژگی‌هایی از قبیل مساحت، موقعیت، سن بنا، تغییرات بازار در سطح محله و قیمت املاک مشابه، به‌صورت آنلاین و با دقت بالا محاسبه کنند.

از دیگر برنامه‌هایی فعال در این حوزه می‌توان به «inpin» اشاره کرد که با به‌کارگیری واقعیت افزوده و اسکن محیط از طریق دوربین تلفن همراه، اطلاعات خانه‌ها را در اختیار مصرف‌کننده قرار می‌دهد.

چالش‌های متعددی، منتظر زیرساخت‌های ما خواهد بود!

باوجوداین که شهرهای هوشمند سطح زندگی مردم را ارتقا داده و آسایش بیشتری را فراهم می‌کند؛ اما باید توجه داشت این دستاورد نیز می‌تواند به‌مانند بسیاری دیگر از اختراعات به‌مانند یک شمشیر دو لبه عمل کند. به‌عبارت‌دیگر هر چه شهرها هوشمندتر شوند، آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر حملات سایبری افزایش خواهد یافت.

تامیر پاردو (Tamir Pardo)، مدیرعامل سابق موساد در اویل سال ۲۰۱۸ با بیان مسئله‌ی مذکور شرح داد در دنیای امروز می‌توان بدون شلیک حتی یک گلوله پیروز جنگ شد. به این معنی که به‌جای استفاده از تجهیزات نظامی، تنها با انجام حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی یک شهر هوشمند امکان فلج کردن آن وجود دارد.

به‌علاوه بر اساس مطالعات ایساکا (ISACA)، انجمن حسابرسی و کنترل سامانه‌های اطلاعاتی آمریکا، باید هم‌زمان با پیدایش شهرهای هوشمند، به فکر مقابله با خطرات حملات اینترنتی آن نیز بود و به تقویت شیوه‌های امنیتی، برای مقابله با این تهدیدات پرداخت.

از طرفی، با توجه به یک نظرسنجی، بخش‌های انرژی، ارتباطات، خدمات مالی و حمل‌ونقل بیش از همه در معرض تهدید قرار دارند و بروز حملات سایبری به این زیرساخت‌ها، می‌تواند تهدیدات بی‌شماری را در برابر امنیت ملی یک کشور، قرار دهد.

سردار غلامرضا جلالی، رئیس سازمان پدافند غیرعامل، در همایش ملی فرصت‌ها و چالش‌های هوشمند سازی که به‌تازگی برگزار شد، دراین‌باره توضیح داد: «امکان نفوذ و دسترسی مجرمان به هر سامانه‌ای باقابلیت کنترل از راه دور وجود دارد.»

ایشان، در بخش دیگری از صحبت‌های خود، به این موضوع نیز اشاره کردند که بهره‌گیری از زیرساخت‌های بومی تا حد زیادی می‌تواند ما را در مقابله با چالش‌های این عرصه، یاری نماید.

همچنین در شهرهای هوشمند ابزارهای مجهز به اینترنت اشیا و محبوبیت آن‌ها به‌صورت روزافزون گسترش پیدا می‌کند و خطرات جانی و مالی بسیاری را ممکن است به همراه داشته باشد. برای نمونه می‌توان به سناریوی زیر اشاره کرد:

«فرض کنید به زیرساخت‌های حمل‌ونقل یک شهر حمله‌ی سایبری صورت گیرد، در چنین شرایطی احتمالاً همه‌ی چراغ‌های راهنمایی و تابلوهای هشداردهنده از کار خواهند افتاد. به دنبال این حادثه، صدها تصادف رخ می‌دهد و جان هزاران نفر به خطر می‌افتد.»

در شهرهای هوشمند به علت یکپارچگی سامانه‌ها، حجم عظیمی از داده‌ها به وجود می‌آیند که باید از آن‌ها محافظت به عمل آید؛ زیرا برای مثال اگر به سیستم بهداشت و درمان چنین محلی حمله شود، اطلاعات حساس بسیاری از دست می‌روند. به‌علاوه به علت همین یکپارچگی اگر در یک زیرساخت یک آسیب‌پذیری وجود داشته و از آن سوءاستفاده شود، می‌توان همه‌ی سامانه‌ها را در اختیار گرفت.

به‌عنوان نمونه‌ای از مسئله بالا می‌توان به مجموعه بازی‌های ویدئویی واچ داگز (Watch dogs) اشاره کرد که شهری کاملاً هوشمند با سیستم مدیریت یکپارچه را به تصویر می‌کشد. شخصیت اصلی داستان هکری است که با پیدا کردن آسیب‌پذیری‌های زیرساخت‌های اصلی به‌سادگی کنترل همه‌ی شهر را به دست گرفته و می‌توانست هرگونه تغییری از تغییر وضعیت چراغ‌های راهنمایی تا خاموشی همه‌ی شهر را رقم بزند.

آیا حذف تجهیزات هوشمند، راهکار مقابله با تهدیدات آن خواهد بود؟

همان‌گونه که در ابتدای این مطلب شرح داده شد، یکی از معیارهای شهرهای هوشمند، مردمان آن هستند. باید پیش‌ازاین که دیر شود، شروع به افزایش سطح سواد دیجیتال شهروندان، مسئولان و مقامات کرد. درنتیجه با فرهنگ‌سازی مناسب، هنگام به وجود آمدن شهرهای هوشمند، کاربران خدمات مختلف با روش به‌کارگیری صحیح آن‌ها آشنا می‌شوند. به‌علاوه در هنگام روی دادن حادثه نیز به شیوه‌ای بهتر توان مقابله با آن را دارند.

از طرفی گزارش‌های بسیاری وجود دارد که نشان می‌دهد در بسیاری از زیرساخت‌های کشور، از سامانه‌های قدیمی بهره گرفته شده است. هم‌زمان با هوشمندتر شدن یک منطقه، ارتباطات اینترنتی آن نیز به‌سرعت رشد پیدا می‌کند و آسیب‌پذیری این سامانه‌ها به طعمه‌ای ساده برای هکرها تبدیل خواهد شد.

به‌منظور رفع این مسئله می‌توان اقدام به به‌روزرسانی تجهیزات کرد؛ اما روش بهتر این است که با تکیه‌بر دانش بومی و فرصت دادن به استارت‌آپ‌ها، ابزارهایی کاملاً داخلی ایجاد شوند. درنتیجه، سطح امنیت تا حد زیادی افزایش پیدا می‌کند.

به باور بسیاری از کارشناسان، حذف تجهیزات هوشمند و ابزارآلاتی که به‌منظور مکانیزه شدن زندگی شهری به کار گرفته می‌شوند، ابداً راهکار مناسبی برای مقابله با تهدیدات هوشمند سازی نخواهد بود. استفاده از این تجهیزات، جزئی جدایی‌ناپذیر در زندگی بشر امروزی است و به‌هیچ‌عنوان، این ابزار، قابل‌حذف از زندگی انسان‌ها نیستند.

در حقیقت، بسیاری از جوانب زندگی بشری، به نحوی به تجهیزات هوشمند وابسته شده‌اند که حذف آن‌ها از زندگی، ممکن است خسارات جبران‌ناپذیری به انسان‌ها وارد نماید.

با نیم‌نگاهی، به صنایع مختلف از جمله پزشکی، ارتباطات، حمل‌ونقل، کشاورزی، مالی و بسیاری از موارد دیگر، به این نتیجه می‌توان رسید که انسان‌ها، به استفاده از این ابزار، اعتیاد پیدا کرده‌اند و قطعاً، ترک استفاده از آن‌ها، آسیب‌های به‌مراتب بیشتری خواهد داشت.

حال ممکن است این سؤال پیش بیاید که راهکار نهایی چیست؟ بر اساس مطالعات صورت گرفته، بخشی از تهدیدات، اجتناب‌ناپذیر بوده و به‌هیچ‌عنوان، نمی‌توان از بروز آن‌ها جلوگیری کرد. علت بسیاری از این تهدیدات، بی‌توجهی شرکت‌های تولیدکننده تجهیزات هوشمند، به نکات و دستورالعمل‌های امنیتی و ضعف بازرسی از آن‌هاست.

بسیاری از این شرکت‌ها، به دلیل دستیابی به منافع زودبازده و کاهش هزینه‌های تولید یک تجهیز، از صرف پول برای رشد امنیت خودداری می‌کنند و این موضوع، سبب رشد قربانیان ناامن بودن زیرساخت‌های هوشمند در کشورهای مختلف جهان شده است.

از سوی دیگر، بسیاری از تولیدکنندگان نیز، از ترس کاهش ارزش سهام یا از دست دادن مشتریان خود، آمار حقیقی از مخاطرات و ناامنی‌های فضای تجهیزات هوشمند را ارائه نمی‌دهند که این مسئله نیز، سبب می‌شود، نتوان برنامه‌ریزی صحیحی برای مقابله با تهدیدات، اجرایی نمود.

بااین‌حال، به نظر می‌رسد تلاش برای خودکفایی در ساخت تجهیزات مورداستفاده در کشور، یکی از مؤثرترین راه‌های موجود برای مهار آسیب‌پذیری‌های امنیتی باشد؛ اما باید دقت نمود که خودکفایی، بدون در نظر گرفتن تمهیدات امنیتی لازم، نمی‌تواند تضمینی برای امن شدن باشد.

از سویی، واردات بی‌حساب‌وکتاب تجهیزات مورداستفاده در شهرهای هوشمند از خارج کشور، سبب خواهد شد که طی سال‌های آینده، مخاطرات بسیاری را در فضای هوشمند زیرساخت‌های صنعتی پذیرا باشیم.

کشور ما، ناگزیر به حرکت به سمت هوشمند شدن است و قطعاً این موضوع، نیاز اساسی ما در سال‌های آتی است. همگام شدن با بازارهای جهانی، کاهش هزینه‌های تولید و بهره‌گیری بهینه از منابع در زیرساخت‌هایی نظیر برق، نفت و گاز، حفظ منابع طبیعی کشور و استفاده مناسب از اندک منابع آبی، حرکت در جهت کنترل سرسام‌آور تلفات انسانی در سوانح جاده‌ای، دریایی، ریلی و هوایی و مقابله مؤثر با تغییرات اقلیمی، ازجمله مواردی است که بر ضرورت هوشمند شدن امکانات و تجهیزات، تأکید می‌نماید.

اما درنهایت، باید بر این موضوع، تأکید شود که حفظ امنیت و آرامش در زیرساخت‌های کشور، بر هر موضوع دیگری ارجحیت دارد و صرفاً توجه به هوشمند شدن، بهای سنگینی برای امنیت ملی خواهد داشت.

از مدیران و برنامه ریزان کشور، این انتظار می‌رود که با اشتراک‌گذاری دقیق اطلاعات و نکات امنیتی در این زمینه، ضمن تلاش برای رشد سواد و دانش دیجیتال در کشور، هر چه سریع‌تر نسبت به اتخاذ تدابیر مناسب امنیتی، اقدام کنند تا بتوانیم ضمن بهره‌مندی به‌موقع از امکانات، کمترین میزان آسیب را در برابر چالش‌ها، تجربه کنیم.

 

۴۹